Oku baban gibi…

27 Ağu

-Kemal ATEŞ-

Dil Hurafeleri adlı kitabımda sözünü ettiğim, toplumun büyük bir çoğunluğunun, hatta dil profesörlerinin de inandığı dil hurafelerinin sayısı onun üstündeydi. Yazık ki bu hurafelerin sonu gelmeyecek, daha da artacak gibi görünüyor. Kitabımda sözünü ettiğim yanlışların eksiği var, fazlası yok. Üstelik bu efsaneleri başta Türk Dil Kurumu olmak üzere, dille ilgili kurumların yaygınlaştırması düşündürücü geliyor bana. Ayrıca bu durumu görmeyen, göremeyen ya da sesini çıkarmayan yazarların, aydınların durumu daha da düşündürücü değil mi?


Kural diye yanlışlar üreten bilim adamlarıyla, bilim kurumlarıyla son zamanlarda virgülün de başı dertte. TDK kılavuzunu incelediğiniz zaman, bu işaretle ilgili akıl almaz yanlışlar göreceksiniz; bir değil, hem de pek çok yanlış…
Daha ilkokuldayken bize bu işaretin önemini, “Oku baban gibi eşek olma…” cümlesiyle ne güzel öğretmişlerdi. Virgülün cümledeki yerine göre, karşınızdaki ‘adam’ da olabiliyor, ‘eşek’ de… Böylesine önemli bir işaret…

Son birkaç yıldan beri virgül konusunda dille ilgili kurumların koyduğu kurallar akıl alacak gibi değil ve uyulacak gibi de değil. Bir zamanlar düzeltme işaretiyle, bileşik sözcüklerle, kesme işaretiyle vb. uğraşarak ortalığı karıştırdıktan sonra, gene eskiye dönen uzmanlar, şimdi kendilerini bir de virgülde sınamak istiyorlar.

İşte önüne geçmemiz gereken yanlışlardan biri, TDK kılavuzunda (2005) şöyle anlatılıyor:
“Şart ekinden sonra virgül konmaz” (s. 36) Yanlış bir kural bu, şart ekinden sonra virgül konabilir de, konmayabilir de…

Şu örneklerde virgül doğru kullanılmıyor mu?
Melek’i bu konuda eğitmenin bir yolu olarak onun giydiği şeyleri geri almaktansa, her seferinde ona hediye etti Nihal.
(M. Mungan, Kadından Kentler)
Benim bir değerim yoksa, ancak dayak atılacak kişi isem, yazımı niçin alırlar ?
(Nurullah Ataç, Günce)
TDK kılavuzundan virgülle ilgili başka bir yanlış daha:
“Metin içinde zarf-fiil ekleriyle oluşturulmuş kelimelerden sonra virgül konmaz” (s. 36)
Bu da yanlış, çünkü zarf-fiil (ulaç) eki almış sözcüklerden sonra virgül konabilir de, konmayabilir de…
Yürüdükçe, kurumuş ekin kokusunu içine çektikçe, ağır ağır kendine geliyor.
(Yaşar Kemal, Ölmez Otu)
Sırtını kamburlaştırarak, başını havaya kaldırarak, ağzını iyice açarak, uzun uzun esnedi.
(E. Bener, Böcek)


Kılavuzdaki yanlışların sonu gelmiyor:
“Metin içinde tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz: Ne kız verir ne dünür küstürür. (s. 35)
Edebiyatımız iyi incelenirse, bu tür cümlelerde virgül koyabileceğimiz yüzlerce örnek bulabiliriz:
Ne duvarlarda, büfe üstünde, ne ona gösterilen albümlerde… (M. Mungan, Kadından Kentler)
Ne oyun, ne şaka, ne de en küçük bir gürültü… (N. Cumalı, Makedonya 1900)
Artık ne elleri titreyecek, ne de bedeni çözülecekti. (Yaşar Kemal, Ölmez Otu)
Kılavuza göre Orhan Kemal’in “ya… ya…” bağlacıyla kurduğu aşağıdaki cümlenin imlası da yanlış:
Her gelişinde ya bir altın bilezik, ya zümrüt kakmalı zarif bir kolye, ya da elmas taşlı bir çift kolye götürdüğü halde… (Kanlı Topraklar)
Onca uzmanın elinden geçmiş bir yazım kılavuzunda, bir virgülü anlatırken bile bu kadar yanlış nasıl yapılır, gerçekten şaşmamak elde değil:
“Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan da/de bağlacından sonra virgül konmaz”. (s. 35)
Böyle bir kural da olamaz, çünkü bu bağlaçtan sonra virgül koyabileceğimiz cümleler de var , koyamayacağımız cümleler de…
Bu arada Mete de, Erdoğan’la Cebbar’ın barakasına taşındı. (İ. Tarus, Duru Göl)
Düşünüyordu da, Nihal Abla’nın tekinsiz bir yanı olmuştu hep. (M. Mungan, Kadından Kentler)
Bu roman, sonradan araya çocuklar, torunlar girse de, uyumlu bir karı koca arasında geçen… (A. Binyazar, Cumhuriyet, 25.7.1010)
Görülüyor ki bu üç ünlü gramer arasında terim bakımından da, anlayış ve anlatış bakımından da ayrılıklar kendini göstermektedir. (T. N. Gencan, Dil Bilgisi Soruları)
TDK’nin kılavuzunda virgülle ilgili yanlışlar işte böyle sürüp gidiyor. Zarf görevinde kullanılan ‘mi’den sonra da virgül koymamız istenmiyor. Onlara göre şu cümlenin imlası da yanlış:
Gene de, kış ayları geldi mi, içim diliyor kar görmeyi. (N. Ataç, Günce)


TDK’nin yeni koyduğu bu kurallara bakılırsa, şimdiye kadar bütün yazarlarımız; Reşat Nuri, Tanpınar, O. Kemal, Yaşar Kemal, E. Bener, İ. Tarus, S. İleri, D. Aksan, A. Binyazar, T. Yücel, M. Mungan, aklınıza gelebilecek bütün yazarlar, biz hepimiz virgülü yanlış kullanmışız. Bu durumda yazdıklarımızın hepsinin, binlerce kitabın ilk fırsatta yeniden düzeltilmesi gerekiyor.
Söylemeye dilim, yazmaya elim varmasa da, TDK’nin virgülle ilgili akıl almaz yanlışlarından Dil Derneği kılavuzu (Cumhuriyet Kitapları, 2008) da etkilenmiş görünüyor.
İşi biraz temelden kavramak için gene dil-kural ilişkisine dönmek istiyorum: Dil kurallardan değil, kurallar dilden çıkar. Dilin göz ardı edilmemesi gereken önemli yasasıdır bu.

İkinci olarak dikkat edilmesi gereken yöntem, kafamızdaki önyargılara uygun düşen sınırlı örneklerle yetinmek yerine, geniş bir derleme ve tarama çalışması yapmak gerekir. Noktalama kuralları, öyle birden nur topu gibi bir evladın oldu, der gibi ortaya çıkmaz. Usta edebiyatçıların elinde demlene demlene yerleşir, olağanlaşır, gelenekselleşir. Kılavuzların virgülle ilgili koymak istediği kurallara uymayan usta yazarlarımızın elinden çıkmış binlerce örnek cümle var elimizde.

Kural koymak isteyen uzmanlara önce bu yazarları ‘okuyun’ diyeceğim. Bol bol romanlar, öyküler, deneme kitapları okuyun. Bir virgülü doğru kavramak bile iyi bir okuma alışkanlığı istiyor. Bu işareti çocukluğumuzda bize öğretirlerken, “Oku baban gibi…” demeleri boşa değilmiş.

20.08.2010 / Radikal Kitap

2 Yanıt to “Oku baban gibi…”

  1. Esin Ozer 18/04/2011 6:44 pm #

    Merhaba,
    Verdiginiz orneklerin cogu maalesef savlariniza destek cikamiyor.
    TDK sitesindeki her seyin dogru olduguna inanmasam da siteyi daha iyi okumaniz gerektigini dusunuyorum. Ornegin verdiginiz orneklerde sart ekinden ve zarf-fiil eklerinden sonra kullanilan virgullerin cogu cumlede ayni islevi goren iki obegin birbirinden ayrilmasi icin kullanilmis. Bildigim kadariyla TDK sitesinde bu tur istisnalar aciklaniyor. Aciklanmiyorsa ayip etmisler. Ben de sart ekinden sonra virgul konmasindan yana degilim, siz koymak isterseniz koyun tabii.🙂

    Saygilar
    Esin Ozer

  2. Esin Ozer 18/04/2011 7:01 pm #

    Evet, az once kontrol ettim, TDK sitesinde virgulun ilk kullanim alaninda, verdiginiz orneklerin neden savinizi destekleyemedigi aciklanmis. Ilgili bolumu asagiya ekledim. TDK’nin kendi orneginde de zarf-fiilin ardindan virgul konmus, onlar da karsi degiller anlayacaginiz bu duruma, sadece gereksiz yere koymayin diyorlar su virgulleri. Ingilizceden Turkceye cevirilerde sart ekinden sonra hep virgul konur mesela, ama gerek yok ki Turkcede. Ingilizcede onun bir islevi var, ama bizde yok, zira sart eki sart cumleciginin bittiginin gostergesidir, anadili Turkce olanlar sart ekinden sonra gelen ogelerin baska bir yan cumleye ait oldugunu bilirler, hissederler. Ingilizcede virgul konur ki ilk yan cumlenin ogeleri ikincisininkilere karismasin. Ceviri kontrol ederken o virgulleri siliyorum tek tek ve neden sildigimi biliyorum.

    http://www.tdk.org.tr/TR/Genel/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF38C9FF22CFEEDAF0

    Virgül ( , )

    1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur:

    Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sı­cak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum.

    (Halide Edip Adıvar)

    Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller

    Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller

    (Faruk Nafiz Çamlıbel)

    Zindana atılan mahkûmlar gibi titreşerek, haykırarak geri geri kaçmaya uğraşıyorduk.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: