Mürteci Mimari

15 Kas

-Ahmet Haşim-

“İttihat ve Terakki” yalnız siyasî bir fırkanın adı değildi; yarım yamalak tarihî malumatın ve ham bir zevkin menbalarından akıp gelen ilmî ve bediî bir cereyanın da ismiydi. Bir taraftan, sözde inkılâpçı ve yenilik taraftarı olan İttihat ve Terakki edebiyatı, diğer taraftan, ruh ve manada garip bir maziperestlikle malûldü: Bu edebiyat “hâl”den müteneffir, “mazi”ye hayran, “şehir”den mütehâşi, “köy”e doğru girizandı.

Çoban türkülerinin şaheserleri yendiği ve tozlu kıyafethanelerden fırlayan kırmızı şalvarlı hortlakların tiyatro sahnelerinden taşarak, korkunç bir maskara alayı halinde hayata akın ettiği zamanlar, “merkez-i umumî”nin iyi günlerine tesadüf eder.

İttihat ve Terakki, edebiyata bir köylü kıyafeti düzüp ağzına da yeşil kamıştan yontulmuş bir de düdük verirken, mimariye de bir cübbe ve bir sarık giydirmişti: Bu siyasetin mimarisi türbe ve medreseyi taklit eder. İşte o tarihten beridir ki İstanbul’un her tarafında bu biçim binalar inşa etmek ve bu mimariye de “Milli Mimari Rönesansı” ismini vermek adet oldu. Hâlbuki “nevzat” dedikleri, hakikatte, sâlhurde bir ihtiyar idi.

*
Asrımızın kendine mahsus bir mimarisi olmadığı ve olmasına imkân bulunmadığı, artık herkesçe bilinen, münakaşaya değmez bir hakikattir. Ne gariptir ki bu basit hakikati yalnız bilmeleri lazım gelenler bilmezler. Şimdi her memlekette, aciz ellerin çekici altında kanayan hasta mermerlerin eski üstat ellerine tahassürle ağladıklarını, herkesten işitiyor, her yerde okuyoruz. Taşa hayat ve hareket vermek bahsinde, bugünün şeytana taş çıkaran hünerli insanları, iki üç asır evvel gelip giden saf ustalara çırak olmaya bile lâyık değildirler. Süleymaniye’nin taşlarını ölçen pergeli düştüğü yerden kaldırıp kullanacak artık hiçbir insan eli yoktur. Sinan’ın eserlerine karşı vâlih ve hayran durabilmek kabiliyeti bile, yaşayan en büyük mimar için büyük bir şereftir.

Çünkü mimari güzelliğini artık biz muasırlar anlamıyoruz, duymuyoruz. Gözleri kör olanlar nasıl ziyayı göremez, kötürüm olanlar nasıl yürüyemez, dilleri tutulanlar nasıl konuşamazlarsa, taşların havadaki nizam ve ahenginden hasıl olan güzelliği anlamayı veya meydana getirmeyi de biz şimdi bilmiyoruz. Bu melekemizde hâsıl olan inhitatın sebepleri çoktur, başlıcasını söyleyelim:

Mimari, her sanattan ziyade hayat ve âdâtı istinsah eder. Muayyen bir inşa tarzına sahip olmak üstünlüğüne erişen o asırlardır ki, onlarda bütün bir millet aynı imanın mıknatısiyetine tutulmuş, aynı fikirle hareket eder ve aynı hırsla çalkalanır görünür. Eskiden imanların en kuvvetlisi “din imanı” olduğu içindir ki mimarinin en büyük şaheserleri şimdiye kadar mabetler ve türbeler olmuştur.

Bu cins kuvvetlere artık baş eğmeyen asrımızın bir mimarisi yoktur.

Cami, türbe ve medrese tarzı, padişahtan son nefere kadar bütün Osmanlıların kıyafetçe şeyhülislâmdan tefrik edilemediği zamanlara mahsus bir mimaridir. Bu mimari ancak sâldîde çınarların gölge saldığı meydanlarda, palabıyıklı süvarilerin cirit oynadığı, davulların gümbürdediği, kırmızı ve yeşil bayrakların havalarda sırma ve ipeklerini dalgalandırdıkları bir âlemde mana alır. Sultan Selim devrinin kıyafeti bugünkü yeknesak giyinişimize göre bin defa daha göze cazip görüneceği muhakkak iken, ihyasını düşünmek ne kadar gülünç ise, bu dinî mimariyi yaşatmak fikri de o derece gülünçtür.

Sivri tırnakları çelikten bıçaklar gibi parıldayan matruş çehreli yeni erkekler ve işitilmemiş giran-baha hayvan kürkleri içinden altın renginde yılan gözleriyle bakan yeni kadınlar için cami biçiminde “sinema” ve türbe tertibinde “hal” inşası fikri, ancak “hüsn”ün hidayetinden mahrum kalmış adamların şaşkın hayalinde vücut bulur.
Bu tarzda maziye rücû, bir tereddi, bir irticadır.

Kaynak: Gurebâhâne-i Laklakan, YKY, S.73-75

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: